بروسکە

HTTPS و بڕوانامەی ئەمنی چین؟

HTTPS چی دەپارێزێت و چی ناپارێزێت، بڕوانامەی ئەمنی کێ دەیدات، و بۆچی نوێکردنەوەی سیستەم و وێبگەڕ بۆ ئەم پاراستنە گرنگە.

دوایین پێداچوونەوە: دووشەممە، ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦نووسراوی ژیریی دەستکرد

١HTTPS چییە؟

ئەو شێوەیەیە کە وێبگەڕەکەت بە پارێزراوی پەیوەندی بە ماڵپەڕێکەوە دەکات، و ناونیشانی ئەم ماڵپەڕانە بە https:// دەست پێ دەکات. پاراستنەکە لە پرۆتۆکۆلێکەوە دێت بە ناوی TLS. بەپێی MDN، بەڵگەنامەکانی Mozilla بۆ گەشەپێدەران، وەشانی 1.3 ی TLS وەشانی ئێستایە و لە هەموو وەشانەکان زیاتر بەکار دێت، و وەشانەکانی 1.0 و 1.1 نابێت ئیتر بەکار بهێنرێن.

بەپێی MDN، TLS پەیوەندییەکە بە سێ شێوە دەپارێزێت:

  • شفرەکردن (encryption): ئەوەی دەینێریت و وەردەگریت لە ڕێگادا شفرە دەکرێت، بۆیە کەسێک لە نێوانەوە ناتوانێت بیخوێنێتەوە.
  • پاراستنی تەواوێتی: کەس ناتوانێت لە ڕێگادا بە نهێنی شتێک بگۆڕێت بێ ئەوەی دەربکەوێت.
  • سەلماندن: ماڵپەڕەکە دەیسەلمێنێت کە بەڕاستی ئەو ماڵپەڕەیە کە ناوەکەی لە ناونیشانەکەدایە.

٢لە چی دەتپارێزێت و لە چی ناتپارێزێت؟

بەپێی MDN، HTTPS بەرگرییە لە هێرشی : کاتێک هێرشبەرێک خۆی دەخاتە نێوان وێبگەڕەکەت و ماڵپەڕەکە، و دەتوانێت ئەوەی دەنێردرێت بخوێنێتەوە و بیگۆڕێت، بۆ نموونە لە تۆڕێکی ی گشتی.

Google دەڵێت کاتێک بەستەرێک HTTPS بەکار ناهێنێت، هێرشبەر دەتوانێت ڕێگای وێبگەڕەکە بگۆڕێت و پەڕە یان فایلی خۆی بار بکات، و ئەمە تەنیا بیردۆزە نییە: پێشتر لە هێرشێکی ئامانجداردا بەکار هاتووە.

بەڵام HTTPS تەنیا ڕێگاکە دەپارێزێت. بڕوانامەی ماڵپەڕ دەیسەلمێنێت کە ماڵپەڕەکە ئەو ناوەی (domain) لە دەستدایە، نەک ئەوەی ماڵپەڕەکە ڕاستگۆیە: ماڵپەڕێکی ساختە بە ناوێکی نزیک لە ناوی بانکێک دەتوانێت HTTPS ی خۆی هەبێت.

پێش نووسینی وشەی نهێنی یان زانیاریی کارت، ناوی ماڵپەڕەکە لە شریتی ناونیشان پیت بە پیت بخوێنەوە. HTTPS بە تەنیا بەڵگەی ئەوە نییە کە ماڵپەڕەکە ئەوەیە کە چاوەڕێی دەکەیت.

٣بڕوانامەی ئەمنی و کۆمپانیاکانی بڕوانامە

بۆ سەلماندنی خۆی، ماڵپەڕ بڕوانامەیەکی ئەمنی () ی هەیە. بەپێی MDN، ئەم بڕوانامەیە کلیلی گشتیی ماڵپەڕەکە بە ناوەکەیەوە دەبەستێتەوە، و کۆمپانیایەکی بڕوانامە (CA) ئیمزای دەکات. وێبگەڕ و سیستەمی کارپێکردن لیستێکیان هەیە لەو کۆمپانیایانەی متمانەیان پێ دەکەن.

پێش دانی بڕوانامە، کۆمپانیاکە دەپشکنێت کە داواکەر بەڕاستی ناوەکە کۆنترۆڵ دەکات. بۆ نموونە، بەپێی Let's Encrypt، داوا دەکات تۆمارێکی DNS بۆ ناوەکە دابنرێت، یان فایلێک لە شوێنێکی دیاریکراوی ماڵپەڕەکە دابنرێت. Let's Encrypt ڕێکخراوێکی ناقازانجییە کە بڕوانامەی بەخۆڕایی و خۆکار دەدات.

کۆمپانیاکانی بڕوانامە بڕوانامەکان لە تۆمارە گشتییەکانی (CT) تۆمار دەکەن. لەم تۆمارانە تەنیا دەتوانرێت شت زیاد بکرێت، نەک بسڕدرێتەوە یان بگۆڕدرێت؛ هەر کەسێک دەتوانێت بیانپشکنێت، و وێبگەڕەکانی وەک Chrome و Safari یارمەتیی جێبەجێکردنیان دەدەن. بەم شێوەیە خاوەنی ماڵپەڕ دەتوانێت ببینێت چ بڕوانامەیەک بۆ ناوەکەی دەرچووە.

٤نموونەیەکی تشرینی یەکەمی 2026: eMudhra

ئەگەر کلیلی نهێنیی کۆمپانیایەکی بڕوانامە بکەوێتە دەستی کەسێک، دەتوانێت بڕوانامەی ساختە دروست بکات. بەپێی تۆماری فەرمیی Mozilla، لە ١٧ی تشرینی یەکەمی 2026 توێژەرێک ڕایگەیاند کە کلیلی نهێنیی هەشت بڕوانامەی ناوەندیی کۆمپانیای هیندیی eMudhra ی دۆزیوەتەوە. Mozilla بە جیا هەمان کلیلەکانی دۆزییەوە و دەڵێت دروستکردنی کلیلەکان هەڵەی تێدا بوو و بە ئاسانی دەدۆزرێنەوە. Mozilla هەمان ڕۆژ لە Firefox متمانەی پێیان نەهێشت، eMudhra لە ١٨ی تشرینی یەکەم هەر هەشتیانی هەڵوەشاندەوە، و لە ٢٢ی تشرینی یەکەم ڕایگەیاند کە لە بازاڕی جیهانیی بڕوانامەی دەکشێتەوە.

بەپێی Tom's Hardware، Google دەڵێت لە تۆمارەکانی Certificate Transparency هیچ بڕوانامەیەکی ماڵپەڕ نییە کە ئەو شەش بڕوانامەیەی تایبەت بە ماڵپەڕەکان ئیمزایان کردبێت، و وێبگەڕە نوێکان ئەم تۆمارانە دەپشکنن، بۆیە ئەگەر تەنیا بە وێبگەڕێکی نوێ گەڕاویت، دەبێت پارێزراو بیت. بەڵام Tom's Hardware دەڵێت سیستەم، وێبگەڕ، تەلەفۆن و نوێنەکراو پێویستیان بە نوێکردنەوە هەیە، و ئامێرە کۆنەکان کە نوێکردنەوەیان بۆ نایەت دەکرێت ببنە کێشە. بۆ نموونە، 3.9 ی Valve ئەو بڕوانامانەی eMudhra ی هەڵوەشاندەوە.

نوێکردنەوەی خۆکاری سیستەم و وێبگەڕەکەت مەکوژێنەوە: ئەو لیستەی کە دیاری دەکات متمانە بە کام بڕوانامە بکرێت، بەم نوێکردنەوانە دەگۆڕێت.

٥ئەوەی دەگۆڕێت

  • تەمەنی بڕوانامە کورتتر دەبێت: بەپێی یاساکانی CA/Browser Forum، کۆڕی کۆمپانیاکانی بڕوانامە و وێبگەڕ، لە ١٥ی ئازاری 2026 بەدواوە زۆرترین تەمەنی بڕوانامەی ماڵپەڕ 200 ڕۆژە، لە ١٥ی ئازاری 2027 دەبێتە 100 ڕۆژ و لە ١٥ی ئازاری 2029 دەبێتە 47 ڕۆژ. پێشتر 398 ڕۆژ بوو.
  • بڕوانامە ئاساییەکانی Let's Encrypt ئێستا 90 ڕۆژن. بەپێی پلانەکەی، لە ١٠ی شوباتی 2027 دەبنە 64 ڕۆژ و لە ١٦ی شوباتی 2028 دەبنە 45 ڕۆژ، و دەڵێت نوێکردنەوەی دەستی پێشنیار ناکرێت، چونکە دەبێت زۆر زیاتر دووبارە بکرێتەوە.
  • Google لە تشرینی یەکەمی 2025 ڕایگەیاند کە بە Chrome 154 ڕێکخستنی Always Use Secure Connections بۆ هەمووان بە شێوەی بنەڕەتی چالاک دەکات: پێش یەکەم سەردانی هەر ماڵپەڕێکی گشتی کە HTTPS ی نییە، Chrome مۆڵەت لە بەکارهێنەر وەردەگرێت. بروسکە تا ٢٦ی تشرینی یەکەمی 2026 ڕاگەیەندراوێکی فەرمیی نەدۆزییەوە کە بڵێت ئەم گۆڕانکارییە گەیشتووەتە هەموو بەکارهێنەران. بەپێی Google، بەشی ئەو پەڕانەی لە Chrome بە HTTPS دەکرێنەوە لە نزیکەی 30 تا 45% لە 2015 گەیشتە 95 تا 99% لە دەوروبەری 2020.

وشەکانی ئەم ڕوونکردنەوەیە

لەسەر هەر وشەیەک لێبدە بۆ ڕوونکردنەوەکەی، لێرە یان لە ناو دەقەکەدا.

بۆچی ئێستا گرنگە: هەواڵە پەیوەندیدارەکان